حسین گل‌گلاب؛ از سرود «ای ایران» تا پیشگامی در عمومی‌سازی علم | نقش خبرنگاران علمی در مقابله با پوپولیسم

حمیدرضا نمازی، رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی، در مراسم رونمایی از سامانه «علم‌خوان» که با هدف انتشار اخبار پژوهش‌های دانشگاهی و تقویت ارتباط علم با جامعه برگزار شد، بر ضرورت عمومی‌سازی علم و پژوهش تأکید کرد.
وی با اشاره به سابقه تاریخی این مفهوم در تمدن ایرانی-اسلامی گفت: یکی از نخستین نمونه‌های عمومی‌سازی علم را می‌توان در کتاب «من لا یحضره الطبیب» اثر محمد بن زکریای رازی در قرن چهارم هجری دانست؛ اثری که برای افرادی نوشته شد که دسترسی به پزشک نداشتند و بعدها الگوی آثار مشابه قرار گرفت.
نمازی درباره مخاطبان عمومی‌سازی علم توضیح داد:
عموم جامعه که در بسترهایی مانند رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و فضای عمومی با علم ارتباط برقرار می‌کنند
افرادی با تجربه‌های شخصی یا دغدغه‌های خاص، از جمله بیماران که نقش فزاینده‌ای در تولید دانش دارند
متخصصان سایر حوزه‌ها که به دنبال گفت‌وگوهای میان‌رشته‌ای هستند
وی همچنین به ضعف در ارائه دروس عمومی در دانشگاه‌ها اشاره کرد و گفت آموزش‌ها باید فراتر از معرفی متون کلاسیک، به تأثیر آن‌ها بر تفکر و مسیر حرفه‌ای دانشجویان بپردازد.
دو الگوی عمومی‌سازی علم
رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی دو رویکرد اصلی در این حوزه را تشریح کرد:
الگوی انتشار: ارائه مستقیم نتایج پژوهش‌ها توسط دانشگاه‌ها و پژوهشگران در قالب‌های قابل فهم مانند پادکست و گزارش‌های ساده
الگوی مشارکت: ایفای نقش واسطه‌ای توسط خبرنگاران علمی برای ترجمه و انتقال دقیق مفاهیم علمی به جامعه
وی نقش خبرنگاران علمی را کلیدی دانست و افزود بسیاری از تحولات علمی و حتی شناسایی بحران‌هایی مانند مسئله تکرارپذیری پژوهش‌ها، با تلاش رسانه‌ها برجسته شده است.
هشدار درباره پوپولیسم علمی
نمازی یکی از چالش‌های جدی این حوزه را «پوپولیسم علمی» عنوان کرد؛ وضعیتی که در آن افراد بدون تخصص کافی، با اطمینان بالا درباره موضوعات علمی اظهار نظر می‌کنند. او همچنین بر ضرورت رعایت اخلاق در اطلاع‌رسانی علمی، به‌ویژه در حوزه سلامت، تأکید کرد و نسبت به استفاده از عبارات گمراه‌کننده مانند «درمان قطعی» هشدار داد.
علم شهروندی و مشارکت عمومی
به گفته وی، مفهوم «علم شهروندی» نشان می‌دهد که مردم تنها دریافت‌کننده دانش نیستند، بلکه می‌توانند در تولید و پیشبرد پژوهش‌ها نیز مشارکت داشته باشند؛ موضوعی که در توسعه حمایت‌های مردمی و خیریه‌های علمی نیز نقش مهمی دارد.
حسین گل‌گلاب؛ نماد پیوند علم و فرهنگ
نمازی در بخش دیگری از سخنان خود به شخصیت دکتر حسین گل‌گلاب پرداخت و او را نمونه‌ای برجسته از پیوند علم با فرهنگ ایرانی دانست. گل‌گلاب، استاد گیاه‌شناسی و از بنیان‌گذاران برخی نهادهای علمی، علاوه بر فعالیت‌های دانشگاهی، در حوزه موسیقی و تاریخ ایران نیز نقش‌آفرین بود.
او در مهرماه ۱۳۲۳ سرود «ای ایران» را خلق کرد؛ اثری ماندگار که به یکی از نمادهای هویت ملی ایرانیان تبدیل شده است.
رئیس موزه ملی تاریخ علوم پزشکی در پایان تأکید کرد: ستایش ایران اهمیت دارد، اما مهم‌تر از آن، تلاش برای پیشرفت کشور از مسیر علم، پژوهش و ارتقای آگاهی عمومی است.