در حالی که دولت با هدف جبران هزینههای تولید، نرخ جدید نان را در تهران و برخی استانهای کشور ابلاغ کرده است، بررسیهای میدانی نشان میدهد بازار نان مدتها پیش از این مصوبه مسیر افزایش قیمت را در پیش گرفته بود. اکنون پرسش اصلی نه میزان افزایش نرخ، بلکه چرایی ناتوانی دستگاههای نظارتی در اجرای قیمتهای مصوب و جلوگیری از تخلفات گسترده است؛ موضوعی که میتواند معیشت میلیونها خانوار را بیش از پیش تحت فشار قرار دهد.
گرانی رسمی؛ تأیید وضعیتی که پیشتر در بازار شکل گرفته بود
اعلام نرخهای جدید نان در تهران اگرچه با استدلال افزایش هزینههای تولید، دستمزد و انرژی صورت گرفته، اما واقعیت بازار نشان میدهد بسیاری از نانواییها ماهها پیش از تصویب این نرخها، نان را با قیمتهایی بهمراتب بالاتر عرضه میکردند.در بازار امروز تهران، پرداخت مبالغی فراتر از نرخهای مصوب برای نان بربری، سنگک و حتی لواش به پدیدهای عادی تبدیل شده است؛ به گونهای که قیمت برخی نانهای سنگک بسته به نوع پخت و افزودنیها به چند برابر نرخ رسمی نیز رسیده است.این وضعیت نشان میدهد تصمیم اخیر بیش از آنکه آغازگر موج جدید گرانی باشد، رسمیت بخشیدن به شرایطی است که نظارت ضعیف، زمینه شکلگیری آن را فراهم کرده بود.
چرا نان گران شد؟
اقتصاد نانوایی طی دو سال گذشته با رشد شدید هزینههای تولید روبهرو بوده است. افزایش دستمزد کارگران، هزینه بیمه، اجارهبها، انرژی، حملونقل و مواد اولیه باعث شده بسیاری از نانوایان ادامه فعالیت با نرخهای قبلی را زیانده بدانند.از سوی دیگر، دولت برای جلوگیری از حذف یارانه آرد، تنها قیمت نان را اصلاح کرده است؛ اقدامی که به اعتقاد کارشناسان اگر با نظارت مؤثر همراه نباشد، نه رضایت تولیدکننده را تأمین میکند و نه از حقوق مصرفکننده دفاع خواهد کرد.
حلقه مفقوده؛ نظارت
مهمترین چالش بازار نان نه افزایش قیمت، بلکه ضعف نظارت است.اگرچه مسئولان از تشدید بازرسیها سخن میگویند، اما گزارشهای میدانی همچنان از گرانفروشی، کمفروشی، فروش اجباری نان کنجدی، دریافت وجه اضافی و کاهش کیفیت نان حکایت دارد.در چنین شرایطی، افزایش رسمی قیمت میتواند به جای ساماندهی بازار، بهانهای برای افزایش بیشتر نرخها و گسترش تخلفات باشد.
نان؛ آخرین تکیهگاه سفره خانوار
در سالهای اخیر با افزایش مداوم قیمت گوشت، مرغ، لبنیات، برنج و حبوبات، نان به مهمترین کالای تأمینکننده انرژی خانوارهای کمدرآمد تبدیل شده است.به همین دلیل هرگونه افزایش قیمت این کالای اساسی، آثار اقتصادی و اجتماعی گستردهای بر جای میگذارد و مستقیماً قدرت خرید دهکهای پایین درآمدی را کاهش میدهد.اقتصاددانان هشدار میدهند که فشار بر کالاهای اساسی، علاوه بر افزایش تورم، میتواند شکاف طبقاتی و نارضایتیهای اجتماعی را نیز تشدید کند.
نگرانی از بازار سیاه آرد
کارشناسان همچنین نسبت به احتمال افزایش تخلفات در زنجیره توزیع آرد هشدار میدهند.اختلاف قیمت آرد یارانهای و آزاد، همواره انگیزهای برای شکلگیری بازارهای غیررسمی بوده و در صورت نبود نظارت کافی، امکان انحراف سهمیهها و افزایش رانت در این بخش وجود خواهد داشت.
راهکار چیست؟
کارشناسان معتقدند اصلاح قیمت نان بهتنهایی نمیتواند مشکلات این صنعت را حل کند و دولت باید همزمان چند اقدام اساسی را در دستور کار قرار دهد:
- اصلاح نظام توزیع آرد و حذف رانتها
- نظارت هوشمند و مستمر بر عملکرد نانواییها
- حمایت هدفمند از اقشار کمدرآمد از طریق یارانه مستقیم
- افزایش بهرهوری تولید و کاهش هزینههای نانواییها
- برخورد قاطع با گرانفروشی، کمفروشی و عرضه خارج از ضابطه
بازار نان امروز بیش از آنکه با بحران قیمت مواجه باشد، از ضعف حکمرانی و نظارت رنج میبرد. تا زمانی که فاصله میان نرخهای مصوب و قیمتهای واقعی بازار از بین نرود، هرگونه اصلاح قیمت نه به نفع نانوا خواهد بود و نه مصرفکننده.
نان، مهمترین کالای معیشتی میلیونها ایرانی است و تصمیمگیری درباره آن صرفاً یک موضوع اقتصادی نیست؛ بلکه مستقیماً با امنیت غذایی، عدالت اجتماعی و آرامش اقتصادی جامعه گره خورده است. از این رو، موفقیت سیاستهای جدید دولت بیش از هر چیز به کارآمدی نظام نظارتی، شفافیت در زنجیره توزیع و حمایت مؤثر از اقشار آسیبپذیر وابسته خواهد بود.
